Nu al een jaar lang staren we, dag na dag, met verbaasde ogen naar de fratsen van de machtigste man van deze aarde, president Donald J. Trump. Eerst grinnikten we. Daarna begon het hielenlikken. Maar nu wordt het ons echt bang te moede. Want met Trump, Poetin en Xi, lijkt de veilige wereld waarin we meenden te toeven tot het verleden te behoren.
De Duitse theoloog en verzetsman Dietrich Bonhoeffer, noemde niet het kwaad de grootste bedreiging voor het goede, maar de georganiseerde, zelfverzekerde domheid. Die is aanwezig in een Russische president die het gewoon vindt om dagelijks duizenden van zijn landgenoten op te offeren in een uitzichtloze oorlog. Die is aanwezig in zijn Amerikaanse collega die eenzijdig nucleaire verdragen opblaast, pandemiebestrijding en ontwikkelingsprogramma’s schrapt en klimaatsverandering ontkent. Xi Jingpin is wellicht nog de verstandigste van deze drie, maar zeker niet de minst gevaarlijke.
Bonhoeffer beschreef een sociologisch fenomeen. Tegen het pure kwaad kan je protesteren. Maar tegen de dwaasheid staan we weerloos. Feiten die het wereldbeeld tegenspreken, worden weggehoond als fake news. De dwaas gaat over tot agressie omdat hij zich, in tegenstelling tot de slechterik, moreel superieur voelt.
Dit fenomeen stelden we ook vast in de Brexit-saga en in Mao’s Grote Sprong Voorwaarts. Wat de acties van deze figuren verbindt, is de absolute overtuiging van het eigen gelijk. De ontvoering van de president van Venezuela is daarvan het ultieme voorbeeld. Het is een oplossing die simpel voelt, die goed valt bij de achterban, maar die voorbijgaat aan de wet, aan diplomatieke gevolgen en een onvermijdelijke chaos.
De claim van Trump op Groenland en van Netanyahu op de Palestijnse gebieden zijn van hetzelfde kaliber: tegen alle internationaal recht in, maar overeenkomstig het recht van de sterkste. Dit recht van de sterkste gaat faliekant in tegen onze Bijbelse notie van gerechtigheid.
Het inzicht van Bonhoeffer is dat die leiders niet alleen opereren. Ze wordt gedragen door een massa die evenzeer in die staat van ‘dwaasheid’ verkeert. Mensen geven hun eigenheid op voor de roes van de groepsidentiteit. In het ene geval een Maga-pet, in andere een nationalistische vlag.
De echte crisis van onze tijd is niet de aanwezigheid van tirannen, maar het onvermogen van miljoenen om door de simplistische leugens van de macht heen te kijken. Hier helpt geen protest, maar alleen een pijnlijke terugkeer naar individueel, kritisch denken. Hierin steekt ook een basis van hoop. Tegenover machtigen voelen wij ons weerloos. Maar tegenover ‘dwazen’ kunnen we een tegengesteld discours ontwikkelen. Eén van wijsheid, verbondenheid, solidariteit en universalisme.
Het evangelie met zijn Bergrede is hiervoor een mogelijk richtsnoer. We zijn minder weerloos dan we vermoeden. Als we maar meer gaan samenwerken, over vele grenzen heen.
—————–
Geïnspireerd door Fouad Gandoul, politicoloog, ‘De tirannie van de dwaasheid’, De Standaard, 6 januari 2026, p. 26-27